Kosta Rika’nın güney kesiminde, 1930’lu yıllarda tarım arazisi açma çalışmaları sırasında rastlantı sonucu ortaya çıkan ve Kolomb öncesi döneme ait olduğu belirlenen taş küreler, üretim teknikleri ve işlevleri hakkında kesin bilgiler bulunmadığı için arkeoloji camiasındaki gizemini sürdürüyor. Ağırlıkları 15 tona kadar ulaşan ve çapları iki metreden fazla olan 300’den fazla taş eser üzerindeki koruma ve araştırma faaliyetleri devam etmektedir.
Rastlantı ile Ortaya Çıktı
Küreler, 1930’larda United Fruit Company çalışanlarının Diquis deltası ve Cano Adası çevresindeki ormanlık alanları temizlediği esnada keşfedildi. Yapılan arkeolojik incelemeler ve tarihlendirmeler, bu eserlerin MÖ 300 ile MS 800 arasındaki Aguas Buenas dönemine ait olduğunu ve MS 1550’ye kadar süren Chiriqui dönemini kapsadığını göstermektedir. Elde edilen bulgular, geleneğin yüzyıllar boyunca Diquis kültürü tarafından devam ettirildiğini ortaya koymaktadır.
Eserlerin büyük bir kısmı, bölgeden uzakta bulunan gabro ve granodiyorit gibi sert magmatik kayaçlardan işlenirken, yaklaşık iki düzine kadar olan bir grubun ise kireçtaşı ve kumtaşından yapıldığı belirlenmiştir. Metal aletlerin mevcut olmadığı dönemlerde taşların nasıl taşındığına dair veya pürüzsüz küresel formların nasıl elde edildiğine yönelik yazılı bir kaynak mevcut değildir; uzmanlar bu taşların aşamalı olarak vurma ve sürtme yöntemleriyle şekillendirildiğini öne sürmektedir.
Yapılış Amacı Üzerine Araştırmalar Sürüyor
İlk keşfedildikleri zaman koruma altına alınamayan birçok küre, özel mülklere ya da kamu binalarına aktarılmak suretiyle özgün arkeolojik bağlamlarından koparılmıştır. Günümüzde Palmar Sur yakınlarındaki Finca 6 arkeolojik alanı, orijinal yerleşim düzenini koruyan iki adet küre hizalamasına ev sahipliği yapmaya devam etmektedir.
Bölgede gerçekleştirilen güncel koruma çalışmaları şu şekilde ilerlemiştir:
2014: Finca 6; Batambal, El Silencio ve Grijalba-2 alanlarıyla birlikte “Diquis Taş Küreleri ile Kolomb Öncesi Şeflik Yerleşimleri” adı altında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne dahil edilmiştir.
Kasım 2018: Kosta Rika Elektrik Enstitüsü, inşa edilmesi halinde yerli toprakları ve kutsal arkeolojik alanları su altında bırakacak olan 650 megavat kapasiteli El Diquís hidroelektrik santrali projesini iptal etmiştir.
Mart 2020: Terraba Nehri’nin meydana getirdiği tortu baskısı altındaki alanda “A” (1,75 metre) ve “E” (1,58 metre) adını taşıyan iki ana küre restore edilmiştir.
Ekim 2025: Kosta Rikalı ve Meksikalı araştırmacılardan oluşan ortak bir ekip, tropikal iklimin nemi ve mikroorganizmaların etkisiyle bozulan nadir kireçtaşı üç küre üzerinde teknik konservasyon çalışması gerçekleştirmiştir.
Diquis kürelerinin yapılış amaçlarına dair somut bir belge bulunmamakla birlikte, bilim insanları bu eserleri bölgedeki açık hava sitelerinde ve müzelerde incelemeye devam etmektedir.
